|
SAYI
|
||
|
Ana Sayfa Çeviri Hizmetleri Osmanlıca Yazı Sayı Örnekler Kaynaklar Özgeçmiş Fiyatlar Email English |
||
|
Sayılar
Osmanlıcada Arap rakamları
kullanılır. Araplar Hint rakamlarıyla tanıştıktan
sonra ondalık (onlu, 10 tabanlı) sayı sistemini
benimsediler. Günümüzde de kullanılan bu sistem 8-11. yüzyıllar
arasında Hintli ve Arap matematikçileri tarafından geliştirilmiştir.
Rakamlar yazının tersine soldan sağa doğru yazılır.
0 1
2 3 4
5 6 7
8 9
2 rakamı bazen ء, 3 rakamı
۲
olarak
da yazılabilir.
Ebced Arap harflerinin sayısal değeri
de vardır. Her harfe karşılık bir sayı
verilerek ebced hesabı adı verilen bir sistem oluşturulmuştur.
Buna göre harflerin 1den 1000e kadar sayı değerleri
şöyledir:
Arap alfabesinde olmayan p ( پ ), ç ( ﭺ ), j ( ﮊ ) harflerinin Osmanlıcaya eklenmesiyle bu harflerin değeri de sırasıyla
( ﺐ
), (
ﺝ ), ( ﺯ ) harflerinin sayı değerlerine
eşittir. Aynı biçimde Türkçedeki g ünsüzünü belirten
gef, ﻙ harfiyle, (ء,
أ, ا ) harfleri ise ﺍ ile aynı değerdedir. Arap alfabesindeki harflerin kolayca akılda
kalması için kendi aralarında gruplandırılarak 8 sözcük
oluşturulmuştur. Ebced (
ﺪﺠﺒﺍ ) bu sözcüklerin
ilkidir. Öbürleri hevvez ( ﺯﻭﻫ
), hutti (
ﻰﻂﺤ ), kelemen (ﻦﻣﻠﮐ
), safas (ﺹﻓﻌﺴ
), karaşet ( ﺖﺷ ﺭﻘ ), sehaz (ﺬﺧﺜ
) ve dazağ (ﻎﻅﺿ
)dır. Ebced sözcüklerinin anlamı ve bu
şekilde gruplanması konusunda kesin kayıt yoktur. Öte
yandan, Araplar ondalık sayı sistemine geçmeden önce
harfleri sayı göstergesi olarak da kullanıyorlardı;
ebceddeki dizi alfabedeki harflerin eski bir sıralanışı
olabilir. Ebced sistemi özellikle tarih düşürme,
tasavvuf, astronomi, astroloji, edebiyat, mimarlık, sihir ve büyücülükte
kullanılmıştır. Tarih düşürme önemli olayların
unutulmaması, tarihlerin kolayca akılda tutulması için
ebced hesabıyla bir tümce, dize ya da beyit söylemeye denir. Önemli
tarihsel olaylar, devlet adamları ve sanatçıların ölüm
tarihleri tarih düşürmelerle saptanmıştır. Örneğin
Kanuni Sultan Süleymanın Mohaç seferi için söylenen tarih düşürme
şöyledir: Engürüsü münhezim kıldı Süleymân-ı zamân (H. 932/M. 1525) (Nazmi) Önemli kişilerin ölüm
tarihleri mezar taşlarında, birçok yapının yapım
ve onarım tarihleri yazıtlarında tarih düşürme ile
belirtilmiştir.
Takvim
Osmanlıca metinlerde hicri,
rumi ve miladi takvimler kullanılmıştır. Kameri
takvim olarak da bilinen Hicri takvim yeni Ayın göründüğü
günün başlangıç kabul edildiği, 12 aydan oluşan yıla
dayanan takvim sistemidir. Hz. Ömer döneminde düzenlenen bu takvimde
Hz. Muhammedin Mekkeden Medineye göç ettiği tarih olan
622 başlangıç yılı olarak kabul edilir. Osmanlılar
17. yüzyılın ikinci yarısına değin bütün
resmi işlerde bu takvimi kullandılar. Hicri tarihlerin Miladi
tarihe çevrilmesinde çeşitli yöntemler kullanılmıştır.
Bunlar içinde yaygın olarak kullanılanı şu şekilde
formüle edilmiştir:
H x 3 H -
+ 622 = M
100 Örneğin,
1326 x 3
= 3978 / 100 = 39,78 1326 - 39,78 = 1286,22
1286 + 622 = 1908 Ay yılı (354 gün) ile
Güneş yılı (365 gün) arasında 11 günlük fark
olması bazı sorunlara yol açıyordu. Bu sebeple 1676da
(H. 1087) yeni bir takvim kullanılmaya başladı. Güneş
yılını 365 gün olarak kabul eden Jülyen takvimini temel
alan bu güneş takvimine Rumi takvim ya da mali takvim adı
verildi. Mali işlemler için 1739da (H. 1152) yürürlüğe
giren Rumi takvime göre başlangıç yılı gene 622, yılın
ilk günü ise 1 Mart olarak kabul edildi. 1839da (H. 1255) tüm mali
ve resmi işlerde Rumi takvim kullanılmaya başladı.
Öte yandan 19. yüzyıl sonuna değin Rumi tarihlerin yanı
sıra Hicri tarihlerde konuluyordu. Rumi yılların Miladi yıla
çevrilmesinde ise şu yöntem izlenir: R + 584 = M Örneğin, 1326 + 584 = 1910 Mali takvim yılbaşının
1 Martta olması sebebiyle Gregoryen (Miladi) takvime göre 13 gün
geride kalıyordu. Bu yüzden 1917de (H. 1332, R. 1333) Miladi
takvim de kullanılmaya başladı. Cumhuriyetin ilanından
sonra, 1926da Rumi takvim, bütçe dışında bütün
resmi işlerde kaldırıldı ve Miladi takvim kabul
edildi. Öte yandan Mali yılbaşı 1 Mart olarak kaldı,
1983te bu uygulamaya da son verilerek mali yılbaşı 1
Ocak olarak kabul edildi.
|
Ebced
|
|
